Wąkrotka azjatycka – właściwości, zastosowanie, uprawa

Wąkrotka azjatycka to roślina o silnych właściwościach łagodzących, regenerujących i nawilżających, szeroko wykorzystywana w kosmetyce oraz ziołolecznictwie. Najczęściej stosuje się ją w preparatach do skóry wrażliwej, trądzikowej i po zabiegach, a w uprawie wymaga wilgotnego podłoża oraz ciepłego stanowiska. Więcej na temat jej składu, działania i wymagań uprawowych przeczytasz w artykule.

Czym jest wąkrotka azjatycka?

Centella asiatica to wieloletni gatunek z rodziny selerowatych (Apiaceae). Występuje naturalnie w strefie tropikalnej i subtropikalnej – głównie w Indiach, Chinach, Azji Południowo-Wschodniej, a także na Sri Lance i w Indonezji. Roślina porasta wilgotne łąki, brzegi rzek oraz zbiorowiska trawiaste, a na terenach górskich sięga do 1900 m n.p.m.

W tradycyjnej medycynie chińskiej i ajurwedzie surowiec ten znany jest jako gotu kola, natomiast w kosmetologii przyjęła się nazwa CICA, pochodząca od łacińskiej nazwy gatunku. W suplementach diety wykorzystuje się go jako adaptogen, czyli roślinę zwiększającą odporność na stres, a także jako wsparcie układu krążenia i funkcji poznawczych. Określenie „trawa tygrysia” wiąże się z legendą, według której ranne tygrysy tarzały się w liściach rośliny, by przyspieszyć gojenie ran. W koreańskiej pielęgnacji CICA stała się synonimem preparatów łagodzących i regenerujących.

Pod względem budowy wąkrotka jest niska i płożąca. Cienka łodyga ulistniona jest w węzłach, a liście osadzone są na ogonkach długości od 0,5 do 10 cm, rzadko do 30 cm. Blaszka liściowa ma kształt zaokrąglony lub nerkowaty, karbowany brzeg i średnicę od 1 do 6,3 cm. Kwiaty zebrane są zwykle po 3–4 w główkokształtne baldachy, a owoce to okrągłe lub owalne rozłupnie osiągające 2,2–3,6 mm długości.

Jakie związki aktywne zawiera wąkrotka azjatycka?

Za większość właściwości rośliny odpowiadają triterpeny – przede wszystkim saponiny triterpenowe i kwasy triterpenowe. Do najważniejszych należą azjatykozyd, madekasozyd, centellozyd oraz kwas azjatykowy, kwas madekasowy i kwas centellowy. Saponiny te zawierają hydrofilowe łańcuchy cukrowe, dzięki którym po nałożeniu na skórę tworzą delikatną warstwę podtrzymującą nawilżenie.

Oprócz triterpenów w surowcu obecne są także flawonoidy, w tym kwercetyna i katechina, kwasy fenolowe, karotenoidy z β-karotenem oraz witaminy A, E, C i D. Nie brakuje w nim również makro- i mikroelementów. Taki skład sprawia, że ekstrakty z tej rośliny działają wielokierunkowo i znajdują zastosowanie w wielu typach preparatów. W tabeli zebrano główne grupy związków:

Jak wąkrotka azjatycka działa na skórę?

W kosmetyce wykorzystuje się przede wszystkim ekstrakty z liści i łodyg wąkrotki. Ich działanie potwierdzają badania laboratoryjne i kliniczne, a obserwowane efekty dotyczą zarówno ukojenia, jak i odbudowy skóry.

Regeneracja i łagodzenie podrażnień

Azjatykozyd i madekasozyd pobudzają fibroblasty do produkcji kolagenu typu I i III oraz elastyny. Dzięki temu skóra szybciej odbudowuje uszkodzenia, a drobne rany i podrażnienia goją się sprawniej. W przeszłości ekstrakt z wąkrotki stosowano we Francji w maściach wspierających leczenie ran u żołnierzy, zanim trafił do kosmetyków koreańskich.

Działanie przeciwzapalne potwierdzono w badaniu z udziałem 25 ochotników. Preparaty z CICA zmniejszały zaczerwienienie, obniżały wartość parametru a*, ograniczały przeznaskórkową utratę wody i przywracały fizjologiczne, lekko kwaśne pH skóry. Dodatkowo hydrożel z ekstraktem hamował rozwój bakterii Staphylococcus aureus i Escherichia coli, które mogą wikłać gojenie ran. U 64 pacjentów z trądzikiem różowatym stosowanie maski z wąkrotką 3 razy w tygodniu przez 6 tygodni przyniosło poprawę suchości, rumienia i nasilenia zmian.

Działanie nawilżające i przeciwstarzeniowe

Regularne stosowanie kosmetyków z ekstraktem wąkrotki zmniejsza TEWL, czyli przeznaskórkową utratę wody, nawet o 18% po 4 tygodniach. Saponiny triterpenowe tworzą na powierzchni skóry półprzepuszczalny film, a jednocześnie wspierają syntezę glikozaminoglikanów, w tym kwasu hialuronowego, który wiąże wodę w głębszych warstwach naskórka.

Badania kliniczne wykazały, że systematyczne stosowanie kosmetyków z ekstraktem wąkrotki azjatyckiej obniża TEWL nawet o 18% po 4 tygodniach.

Właściwości przeciwzmarszczkowe wynikają ze stymulacji kolagenu i elastyny, co zwiększa jędrność oraz elastyczność skóry. W badaniach działanie antyoksydacyjne ekstraktu z wąkrotki było porównywalne z witaminą E. W teście neutralizacji wolnych rodników osiągnął on 83% skuteczności, natomiast witamina C uzyskała 88%. To wskazuje na zbliżony potencjał obu substancji.

Wpływ na przebarwienia i cellulit

Wąkrotka wykazuje łagodne działanie depigmentacyjne. Hamuje aktywność tyrozynazy, czyli enzymu biorącego udział w syntezie melaniny, a także zmniejsza ekspresję czynnika MITF. Dzięki temu pomaga rozjaśniać przebarwienia i wyrównywać koloryt, również po ekspozycji na promieniowanie UVB.

W pielęgnacji ciała roślina bywa składnikiem preparatów antycellulitowych. Poprawia krążenie krwi i limfy, działa lipolitycznie oraz ogranicza gromadzenie tłuszczu w adipocytach. Stymulacja kolagenu dodatkowo wzmacnia strukturę skóry, przez co staje się ona gładsza i bardziej napięta, a widoczność cellulitu oraz rozstępów może się zmniejszać.

Jak stosować kosmetyki z wąkrotką azjatycką?

Ekstrakty z wąkrotki sprawdzają się w pielęgnacji wielu typów skóry, ale szczególnie korzystnie działają w następujących przypadkach:

• skóra wrażliwa, reaktywna i naczynkowa,
• trądzik różowaty oraz cera trądzikowa,
• przebarwienia i nierówny koloryt,
• skóra sucha, odwodniona i szorstka,
• skóra po peelingach chemicznych, laseroterapii lub innych zabiegach estetycznych.

Składnik uznawany jest za bezpieczny, również przy regularnym i długotrwałym stosowaniu. Potwierdza to między innymi ocena panelu ekspertów CIR. Dobrze łączy się z retinoidami i kwasami, ponieważ wspiera regenerację naskórka i łagodzi typowe podrażnienia pojawiające się w trakcie takich kuracji. W ciąży sama wąkrotka nie jest uznawana za przeciwwskazaną, jednak zawsze warto sprawdzić cały skład produktu – niektóre formuły zawierają dodatkowo retinol, salicylany lub olejki eteryczne, które wymagają ostrożności.

Latem kosmetyki z CICA nie zastępują ochrony przeciwsłonecznej. Wąkrotka wspiera regenerację i koi skórę, ale to filtr SPF chroni przed promieniowaniem UV, dlatego rano oba produkty warto stosować razem.

Jak uprawiać wąkrotkę azjatycką?

W warunkach naturalnych roślina porasta miejsca wilgotne, takie jak brzegi rzek, podmokłe łąki i trawiaste zbiorowiska. W uprawie doniczkowej lub ogrodowej należy więc zapewnić jej podłoże stale lekko wilgotne, ale nie zalane. Najlepiej sprawdza się próchnicza, przepuszczalna ziemia.

Wąkrotka pochodzi z ciepłego klimatu, dlatego potrzebuje jasnego stanowiska z rozproszonym światłem oraz ciepła przez cały rok. W chłodniejszych regionach uprawia się ją głównie w pojemnikach, które latem można wystawić na zewnątrz, a zimą przenieść do ciepłego pomieszczenia. Roślina nie toleruje przesuszenia, przeciągów ani niskiej wilgotności powietrza.

Rozmnażanie jest stosunkowo proste dzięki płożącym pędom, które ukorzeniają się w węzłach. Wystarczy oddzielić ukorzeniony fragment i posadzić go w wilgotnym podłożu. W sezonie wegetacyjnym można stosować delikatne nawozy organiczne, ale nadmiar składników nie jest potrzebny. W uprawie domowej warto też regularnie zraszać liście, zwłaszcza zimą, gdy powietrze bywa suche.